oyun haberleri forum dailymotion video indir akıllı tv video indir pinterest video indir soundcloud video indir twitter video indir facebook video indir tiktok video indir tumblr video indir linkedin video indir izlesene video indir instagram video indir haberler gündem instagram türk takipçi satın al instagram takipçi satın al beğeni satın al tiktok takipçi satın al tiktok beğeni satın al takipçi satın al youtube izlenme satın al canlı yayın izlenme satın al izlenme satın al smm panel server tanıtımı film izle taban puanları instagram takipçi satın al backlink paketleri youtube video indir video indir 192.168.1.1 kıl çadır kıl çadır farmasi üyelik girişi bahis forum bahis forum bahis forumu bahis forum deneme bonusu veren siteler deneme bonusu instagram follower kaufen social crm instagram beğeni satın al beğeni satın al instagram takipçi satın al rafting instagram takipçi satın al instagram türk takipçi satın al instagram beğeni satın al facebook beğeni satın al twitter takipçi satın al twitter fav satın al twitter retweet satın al tiktok takipçi satın al youtube abone satın al youtube izlenme satın al takipçi satın al canlı tv izle mobil uygulama geliştirme firmaları epin sosyal medya bayilik paneli instagram panel pubg mobile uc valorant vp satın al oyun haberleri youtube video silme google haber kaldırma internetten haber kaldırma instagram takipçi satın al youtube mp3 dönüştürücü juul iqos cialis cialis 5 mg cialis 600 mg cialis 20 mg cialis fiyat cialis satın al cialis sipariş viagra viagra satın al viagra sipariş novagra novagra sipariş lines pişirme takımları küçük ev aletleri mutfak gereçleri ev tekstili aksesuar çeyiz setleri esnaf haberleri youtube video download youtube video indir sosyal medya bayilik paneli esnaf forumu takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram beğeni satın al tiktok takipçi satın al seo seo ajansı banko kuponlar bahis tahminleri bahis siteleri şikayet maç izle apk indir minecraft forum tiktok takipçi satın al tiktok beğeni satın al tiktok izlenme satın al instagram takipçi satın al instagram beğeni satın al instagram izlenme satın al instagram hikaye izlenme satın al instagram canlı yayın izleyici satın al twitter takipçi satın al twitter retweet satın al youtube abone satın al youtube beğeni satın al youtube izlenme satın al forum irc forum bilgisayar forumu irc forum forum sitesi forum webmaster forum forum oyun forumu türk filmi izle film izle hd film izle macera filmleri komedi filmleri takipçi satın al clubhouse forum tiktok takipçi sohbet youtube abone haber son dakika haberler video indir aktüel ürünler bim aktüel a101 aktüel bitcoin satın al baklava instagram follower hack follower hack

Türkler Arasında Yayılan Dinler

N

NisyaN

Guest
Tarih öncesi çağlardan beri, Türk kültürü ve dini, özellikle güneyden ve batıdan gelen etkilere maruz kalmıştır. Bu durumu Rus tarihçi Lev Nikolayeviç Gumilev öz olarak şöyle açıklamaktadır.

Roma’da sonuncu soylu, Isetek Boetius‘un “Hikmetle Teselli” eserini okuyordu. İstanbul‘da kuruyup heykele dönmüş Suriye zahitleri ciddi görünüşlü Yunan papazları ile İznik konsiline, Kadıköy ilavesi hakkında münakaşa ediyorlardı. Stesifonda artık hem Hürmüz’e hem de Ehrimen‘e inanışlarını yitirmiş. İran seçkinleri, hükümdar ile imamların ittifakını uzun mızraklarıyla sağlıyorlardı. Sogd‘da dehganlarının kalelerinde nefsin öldürülmesini telkin eden Mağların, azap verdikleri peygamberleri Mani methini göklere yükselten solgun benizli dünyevi din tebliğcileri geziyorlardı. Çin’de başları temiz bir biçimde traş edilmiş Buda dini mensupları, Buda rahipleri, Konfuçyüs dinini tebliğ eden tebliğcilerin itirazlarına olduğu kadar, onların davranış ve idare sanatı hakkında parlak ipek kumaş üzerine mürekkepli divit ile yazılmış hikmetli sözlerine aldırmadan imparatoriçeye dünyanın faniliği ve geçiciliği hakkında telkinde bulunuyorlardı. Kervan yolu Ak Deniz’den Sarı Denize kadar uzanıyordu. İpek ve ıtriyatla birlikte bu yolda idealar, fikir ve düşünce, öğreti sistemleri de dağlar ve ovalardan geçerek başka ülkelere ulaşıyordu. Bu toprakların sahipleri olan Türkler bütün bu ülkelerin vaizlerinin dediklerini işitmeyebilirler mi idi? Onların Sarı Irmağın sahillerinden çıkmış olan ecdadları medenileşmiş Çin‘i, çiçeklenen Sogd ülkesini, mukaddes Turfan‘ı didip parçalayan savaşlardan habersiz kalabilirler mi idi? Diğer taraftan Sibirya’da her zaman sıcak kanlı ve hakimiyet altına çabuk düşen çoban dövüşçülere tesir eden büyük, sakin ve sessiz Sibirya uzanıyordu. İşte bütün bu âmilleri dikkate almadan eski Türklerin dünya görüşü, onun gelişme sürecinde uğradığı değişiklikleri anlamak mümkün değildir.21

Gumilev’in de belirttiği gibi, Orta Asya Türk topluluklarının dinî kültürleri üzerinde Mezopotamya, İran, Çin, Hint, Tibet Lamaizmi, Nasturî Hıristiyanlığı, Mani Dini, Müslümanlık ve Ortodoks Hıristiyanlığın etkisi söz konusudur. Bunları sırasıyla ele alalım.

A. Budizm
M.Ö. VI. yüzyılda Hindistan’da ortaya çıkan Budizm, Hindistan’ın dışında M.Ö. III. yüzyılda yayılmaya başlamış; Baktriya ve Gandhara’da mekan tutmuş; sonra Orta Asya’ya, Çin’e, 372’den sonra Kore’ye uzanmış; Tibet’e yerleşmesi ancak VIII. yüzyılda olmuştur. Bir kısım bilginlerin aykırı görüşüne rağmen, Köprülü’nün Türk asıllı olduklarını ve Sakalara karıştıklarını bildirdiği Yüeçiler,22 M.S. I. yüzyılın ortalarında Sind ve Pencap’ı sonra da bütün Kuzey Hindistan’ı ele geçirerek Kuşan hanedanını tesis etmişlerdir. Bunlar, İç Asya’da ve hattâ Çin’de Budizm’in yayıcıları olmuşlardır. Kuşan Kralı, I. Kanışka döneminde (M.S. II. yüzyılın başlarında) Budizm, Gandhara ve Baktriya’dan Harizm ve Soğdiyana’ya geçmiştir. Ancak Batı Türkistan’da Budizm, Sasanilerin desteklediği Zerdüştîlik ve Mani Dini karşısında pek tutunamamış; Doğu Türkistan’ın yerleşik çevrelerinde kendine daha uygun muhitler elde etmiş; Budist külliyeler Çin’e doğru uzanan kervan yolları boyunca dikilerek, faaliyetlerini asırlarca sürdürmüşlerdir. Güneye doğru uzanan kervan yolu üzerinde Hotan ve Miran; kuzeye giden yol boyunca ise Tumşuk ve Kuça şehirlerinde , IIIIV. yüzyıllardan itibaren kurulmaya başlayan, “Vihara” (Türkçe “Vihar”) denilen Budist manastırlarında “Toyin” denilen Budist rahipler, bu dinin propagandalarını yapmışlardır.23 Buhara şehri aslında adını bu manastırlardan almakta ve anlaşılan özellikle Göktürkler zamanında orada bir çok Budist manastırı bulunmaktadır. Türkler, Buda heykellerine “Burkan” ve tapınaklarına da “Burkan evi” demektedirler. Anlaşılan bu da, Vihara’dan gelmektedir.24

Türklerin arasında Budizmin daha çok Mahayana kolu (= Ulug kölüngü) ile Lamanizm yayılmıştır. Ancak Hinayana kolunun da faaliyetleri görülmüştür. Daha çok ferdî bir kurtuluş felsefesi şeklinde anlaşılan Hinayana’dan farklı olarak Mahayana Budizm’i, Türk kozmolojisinin esasını oluşturan Üniversalizmin etkilerini güçlü şekilde barındıran bir toplum dini olmak eğilimindedir. Üniversalizmin merkeziyetçi kâinat telakkîsinin etkisiyle Mahayana mezhebi, dünya hükümdarının dünyanın merkezindeki yerine Budizm’deki tarihî Burkan Sakyamuni’nin şahsiyetini yerleştirmiştir. Böylece Budist azizler hükümdarlar mertebesine yükseltilmiş ve Budistlerin murakabe için oturuş tarzları, İç Asya’da Türk hükümdarlarının bağdaş kurarak oturuşunu model almıştır. Nihayet eski Türk dinindeki GökTanrı inancı ve atalar kültüne bağlı olarak hakana atfedilen semavî ve kutsal özellik, Mahayana Budizmi’nde, Burkan Kut’una namzet ve insanlığın kurtarıcısı bir mukaddes “bodhisattvahükümdar” tipinin menkıbelerde yer almasına imkân vermiştir. Nitekim bu mukaddes Budahükümdar anlayışı Göktürk Dönemi’ndeki Türk Budizmi’nde de yer almış ve Göktürk Kağanlarının VI. yüzyılda Budizmi kabulünü anlatan Bugut Yazıtı’nda, atası Bumin Kağan’ın ruhundan emir alan Taspar Kağan, bu tarihî kararın manevî yükünü, atalar kültüne dayandırarak yüklenmek yolunu seçmiştir.

Mahayana Budizmi, VII. yüzyıldan itibaren eski parlaklığını kaybetmeye başlamış ve Orta Asya’da Türklerin arasında, X. yüzyıldan itibaren İslâmiyet’in hızla yayılması karşısında silinme yolunu tutmuştur.

Buna karşılık, Budizm’in bir başka kolu olan Lamanizm, M.S. XIII. ve XVI. yüzyıllarda iki ayrı dalga halinde Moğolistan’da yer etmiş ve bu çerçevede bazı Türk boylarını etkilemeyi başarmıştır.

Temelini tek Tanrı inancının oluşturduğu “GökTanrı Dini”ne mensup olan Hunların25 IV. yüzyılda bazı boyları Budizm’i kabul etmişlerdi. Bilhassa Doğu Hunları, Çin kültürü içinde erimemek amacı ile Budizm’i benimsiyor ve yaymaya çalışıyordu. Bu hususta en çok gayret gösterenler, Çinlilerin “Chüch’ü” dediği Hunlar ve çoğunluğunu Türk olarak bildiğimiz Tabgaçlar idi. Hunların Budizm ile temasa geçtiği ilk çevrelerden birinin Hotan olduğu bilinmektedir. Çinlilerin “AnyangHou” diye andığı Hun beyi “Chüch’ü”, Hotan’da “Gomati” manastırında yetişmişti. Budist âbideler inşa eden Hun beyleri ve sanatkârlar, eserlerini hem Çin’in hem de Altay kavimlerinin kültür mirası ile zenginleştirip derin dinî hislerini ifade eden yeni bir “Budist sanat” üslûbunu da meydana getirmişlerdi.26

Çin’de devlet kurmuş olan Hun liderleri Konfüçyanizm ve Taoizm’i pek anlamıyorlardı. Bu nedenle, yabancı Buda rahiplerine daha çok değer veriyor, sarayları bu gibi yabancılarla dolup taşıyordu.

Hunların doğudaki boyları Budizm’i siyasî nedenlerle ve özellikle de Çin’in kültürel etkisine karşı kendi kültürlerini korumak için kabul etmişlerdi. Zira M.Ö. II. yüzyılda Hunlarda “GökTanrı” inancının olduğunu görüyoruz.27 Hattâ Oğuzhan (Mete) muhtemelen (M.Ö. 2. yüzyıl) “put ibadetinin baş düşmanı idi”. Putlara tapanlara karşı büyük mücadele vermiş, putperestliğe dönen babasına karşı cephe almış ve onu tasfiye ederek, eski dini yeniden kurmuştu.28 Mete’nin eski inanışları hakim kılma hareketi, kendi dini inanışlarına bağlılığın bir ifadesidir. Çeşitli dönemlerde görülen yabancı dinlerin kabulünde ise, yukarıda da belirtildiği gibi anlaşılan daha çok siyasî nedenler rol oynamıştır.

Çinlilerin “T’oba” dedikleri topluluğu Türkler, Tabgaç diye adlandırıyorlardı.29

Orhun Kitabelerinde sık sık adı geçen ve Göktürkler yolu ile Bizans kaynaklarına da intikal eden Tabgaç kelimesi “Çin” anlamına geliyordu. Çünkü Göktürklerin ilk zamanlarında Türklerde büyük tanınan bu sülale Çin’de hüküm sürüyordu. Aslında Türkçe olan ulu, muhterem ve saygı değer mânâsını ifade eden Tabgaç kelimesi, bilindiği gibi, bazı Karahanlı hükümdarları tarafından da unvan olarak kullanılmıştır.30

Tabgaçlar, Buda dini ve Çin kültürünün etkisi ile, Türk atalarının kudretli askerî vasfını kaybetmişlerdi.31 Budizmin hamisi durumuna gelen Tabgaçlar, bu dinin etkisiyle Çin’in eski ve ince kültürünün cazibesine kapılmışlardı.32 Millî his ve duygularını kaybeden Tabgaçlar, yerli Çin halkının başlarına açtığı iktisadî ve sosyal problemlerden dolayı gittikçe siyasî ve iktisadî gücünü kaybetti. 534’e doğru “Doğu ve Kuzey veya Batı” Weileri olarak ikiye ayrılıp kısa zaman sonra bütün toprakları Çinli hanedanlara intikal etti.33

Asya “Büyük Hun İmparatorluğu”ndan sonra Türk tarih ve kültürünün en büyük mirasçıları olan Göktürklerin (552745) dinî tarihine “GökTanrı dini” hâkimdir. Fakat, Doğu Hunları gibi, Göktürklerin de kısa bir süre Budizm’i siyasî nedenler ile kabul ettikleri bilinmektedir. Mukan (552572) ve Topa (Taspar) Kağan’ın (572581) bu dini bir yandan Çin Konfüçyanizmi’nin, diğer yandan da Bizans’tan ilerleyen Hıristiyanlığın kültürel nüfuzunun önüne geçmek için kabul etmiş olabileceği düşünülmektedir.34

Göktürklerde Budizm, Mukan ve Topa Kağan dönemlerinde himaye görmeye başlamış, hattâ, Gandharalı Budist Rahibi Jinagupta Topa Kağan’ın yanında on sene kalmış ve kağan, bu rahibin müridi olmuştur.35 Nitekim Topa Kağan’ın (572581) adı geçen Budist rahibin telkinleri ile, Buda mabedi ve heykeli yaptırdığı ve bu sayede hükümdarlığının yükseleceğine inandığı rivayet ediliyorsa da, bu hadisenin Budizm’in yayılışı bakımından Türklerde bir etkide bulunduğunu tesbit etmek imkânsızdır.36 Hiç şüphesiz Budizm’in Göktürk saraylarına kadar girmesinde Budist rahiplerin büyük rolü olmuştur.

Budizm’in Türklerin arasında yayılmasında rol oynayan unsurlardan birinin de Soğdlular olduğu anlaşılmaktadır. Türkler, Soğdluları sefaret ve diplomatik faaliyetlerde kullandılar. Bu arada onlar, Soğdlu Budistlerden de ister istemez etkilendiler. Bu durumu, 581’lerde I. Göktürk Kağanlığı’nda Türk Kağanı için Soğd dilinde ve Soğd yazısı ile yazılan Bugut Yazıtı’nda görmek mümkündür. Hakikaten Taspar Kağan adına dikilen bu yazıtta “… ve o buyurdu: Yeni büyük bir Samgha (Budist cemaati) meydana getir.”37 Nitekim, Taspar Kağan “fatra” (Burkan’ın kâsesi) ve Arslan gibi Budist unvanlar almış; Sütraları Türkçeye tercüme ettirmiş ve mukaddes Budist heykellerini, yazma eserleri ve azizlerin kalıntılarını muhafaza etmek amacıyla “ediz ev” denilen kuleler yaptırmıştır. Bugut Yazıtı onun kağanlığın merkezine “ködüş” denen bir büyük külliye inşa ettirdiğini haber vermektedir.

Göktürkler zamanında Buhara ve Belh, Budizm’in merkezi olmuş; 630’larda buraları ziyaret eden Budist hacı Hiuten Tsang pek çok Buda tapınağına, Viharalara ve rahiplere rastlamıştı. Nitekim İslâm istilası sırasında Buhara yakınlarında bir ticaret merkezi olan Beykent şehri alındığında, Budist mabetlerinden çok sayıda gümüş putlar ve mücevherat ele geçirilmişti. Haccac zamanında Belh, Kandahar ve Bamyan’ın fethini müteakip, mabed ve manstırlardan çok miktarda altından Buda heykelleri ve mücevherat ele geçirildi.38

Budizm’in, Göktürklerin egemenliği altındaki topraklara girmesinin bir diğer sebebi ticaret yollarının gelişmiş olmasıdır. Çünkü bu yolları ticaretle uğraşanların yanı sıra, gezginci rahipler de kullanmışlardır. Hattâ sadece Budist rahipler değil, diğer yabancı dinlerin misyonerleri de bu coğrafî bölgede rahatlıkla dolaşıyor ve dinlerini yaymaya çalışıyorlardı.39

Bahar ayları gelince şehirde oturanlar gruplar halinde toplanır ve Buda mâbedlerini ziyaret etmek için geziler düzenlerlerdi. Bu gezintilere katılanların birçokları atlara biner, ok ve yaylarını kuşanır, avlanmaya çıkarlardı.40 Ayrıca kurban ayini için özel törenler yapılırdı. Hakan da dinin baş rahibi idi.41 Budizmin inanç siteminde hiçbir canlıyı öldürmeme ve kan akıtmama prensibi vardır. Türkler benimsedikleri her dinin içerisinde kendi örf, âdet ve geleneklerini devam ettirmişlerdir.

Nitekim VIII. yüzyılda Bilge Kağan bir ara (716734) Orhun’da etrafı surlar ile çevrili bir şehir yaptırıp içinde Tao ve Buda mabedleri kurdurmak istemişti. Bu düşüncesini veziri ve kayınpederi Tonyukuk’a ilettiği zaman Tonyukuk ona: “Bu olmaz! Çünkü Türkler sayıca çok azdır. Çin’deki nüfusun yüzde biri kadar dahi değildir. Buna rağmen biz, Çin’e karşı hep başarı ile karşı koyduk. Biz buna şükredelim. Biz, suları ve otlakları takip ederek dolaşıyoruz. Bununla beraber halkımızın hepsi de savaş alanlarına çıkıyor, zayıf olduğumuz zaman da dağlara ve derin vadilere gidiyoruz. Eğer etrafı surlarla çevrili şehirler yaparsak kendimizi hapsetmiş oluruz. Buda ve Tao dinleri ise insanlara yumuşaklık ve miskinlik verir. Bu sebeple Türklerin yaşayışlarına ve savaşçı ruhlarına uygun gelmez. Çinlilerin karşısında mağlup oluruz. Bu nedenle bu mâbedleri yapamayız”42 demişti. Bilge Kağan da bu tavsiyeleri doğru bulmuş ve görüşünden vazgeçmişti.

Doğu Göktürk kağanlarından Mukan (552572) ve oğlu Topa (572581); Batı Göktürk Hakanlığı’nda TongYabgu (618630)43 kağanların dönemlerinde Budizm himaye görmüştür. Kısa bir Budizm dönemi geçiren Göktürkler, Çin kültürüne gösterdikleri tepkiyi, Çin’deki dinlere karşı da göstermişlerdir. Millî kültürlerinin doğrultusunda, kendi kozmogonik düşünce sistemlerini ve dinî terminolojilerini kurmuşlardır. Bu durumu açık bir şekilde Orhun Abidelerinde görebiliriz. Çünkü, Orhun Abidelerinde eski Türk dini terminolojisine ait kavramların sıkça kullanılmasına rağmen Budizm’e ait tek bir kavram bile kullanılmamıştır.44

Karlukların (766840) Saysan gölü ile Alagöl arasında kalan “Tarbagatay” bölgesinde yaşadığı bilinmektedir.

Karluklarda Budizm’in varlığına erken İslâm sûfilerinden “Belhli Şakik”in bir Karluk iline giderek, bir tapınakta yüzü ve başı tıraşlı olan al elbiselere bürülmüş (Budist rahip görünüşlü) toyin denen bir rahip ile görüşmesinden öğreniyoruz. Belhli Şakik’in bahsehtiği tapınak “vahş” vadisinde AcınaTepe Budist tapınağı olup, bir Türk bölgesinde bulunuyordu. Ayrıca, E. Esin, Mes’udi’ye dayanarak Karluk ili olan Fergana ve Kuba’da, VIVII. yüzyıllardan kalma bir Budist tapınağının bulunduğunu, bu tapınağın Türk uslubunu yansıtmakla birlikte, Budist sanatının tantrik vechesinde bir özelliğe sahip olduğunu ifade etmektedir. Türk tantrik Budist kültürü müteakiben Uygurlarda da kendisini gösterecek ve gelişecektir.45

Karlukların aristokrat zümreleri arasında yayılan Budizm’in geniş halk kitlelerine nüfuz edip etmediği ve onların kendi örf, âdet ve inançları doğrusunda yaşamalarını hangi ölçüde etkilediği hususunda pek bir bilgimiz bulunmamaktadır. Anlaşılan Budizm daha çok aristokrat zümrelerin arasında kalmış, ruh ve mizaçlarına uygun olmadığı için göçebelerin arasında yayılamamıştır.

Uygurların bir devlet olarak ortaya çıktıkları 745 senesinden önceki yaşayışlarına baktığınız zaman bunların Orhun ve Selenga nehirleri kıyılarından Aral gölü kıyısına kadar yayıldıklarını görmekteyiz. Konargöçer oldukları için bir yerde oturmayıp, daima hareket halinde olan Uygurlar, kendilerinden önce soydaşları Hunlar ve Göktürklerin kültürel mirası üzerine kurulmuş, o mirasa sahip çıkmışlardır.

Bilindiği gibi Uygurlar, önceleri GökTanrı dini inancını, daha sonra da Budizm ve Maniheizm gibi dinleri kabul etmişlerdir. Aslında Uygurlar inanç alanında çok serbest davranmışlar, çabuk din değiştirmişler ve yeni kabul ettikleri dini de yaymak için gayret göstermişlerdir.46 Uygur Kağanı Böğü’nün 763’te Mani dinine girmesinden çok daha önceleri Göktürkler döneminden itibaren Uygurlarda Budizm’in tesirlerini görebiliriz. Meşhur Uygur beylerinden biri olan “P’usa” Bodhisattva, Buda’nın adını taşıyordu.47 Buda kelimesinin karşılığı olan “Burkan” kelimesinin ise Uygur diline ne zaman girdiği belli değildir.

Uygur Budizmi, Tantrik Budizm’in politeist eğilimlerini monistpanteist bir yorumla dile getirmektedir. Bir kısım araştırıcılar, bu monistpanteist görüşlerin, Türkİslâm sufîliğinin Vahdeti Vücud tasavvurunu çağrıştırdığı kanaatindedirler. Zaten oradaki Kâlacakra tasavvuru, Karahanlı Devri Türk edebiyatında “Evren” şekline dönüşecektir. Öte yandan, politeist Tantrik Budizm’in Uygurlarda monist eğilimlere yönelmesi, Türklerdeki Tek Tanrı inancının yanı sıra, IX. yüzyıl dolaylarında Uygur Budizm’inin Karahanlı Türk Müslümanlığı ile karşılaşması sonucu meydana gelen etkileşimlere de bağlanmaktadır. Uygur Budizmi’nin “gönül” ve “eren” kavramları da İslâm sufîliğinin kavramlarıyla paralellikler arz etmektedir.48

Bilindiği gibi, Uygurlar Mahayana Budizmi’ni ve hattâ onun Tantrik kolunu benimsemişler ve bir süre bu dine hizmet emişlerdir. Bu sebeple Uygurlar arasında yayılma gösteren Mahayana Budizmi Uygurların geleneklerinde önemli bir değişikliğe yol açmamıştır. Türklerin yabancı dinlere karşı müsamahalı davranışı ve bu dinleri merkezî bir yaklaşımla kabul ve himaye etmeleri Uygur Türklerinde de görülmüştür. 832’lerden itibaren iç karışıklıkların had safhaya varmasında49 etkin dinî yapılanmanın çok büyük rolünün olduğu görülmektedir.

840 senesine gelindiğinde başkent Karabalgasun Kırgız ordusu tarafından kuşatılmış; son Uygur Kağanı “Wucheih” öldürülmüş ve Uygur Devleti’ne son verilmiştir. Ancak Kırgızlardan kurtulan Uygurlar, Tibet ve Anhsi bölgelerine göç etmişlerdi. Bu bölgenin merkezi Kansu şehri idi. Bu nedenle burada devlet kuran Uygurlara Kansu Uygurları veya Sarı Uygurlar denilmektedir.50 Kansu şehri özellikle Çin ile bugünkü Doğu Türkistan arasındaki ticaret yolu üzerinde bulunuyordu. Uygurlar bu bölgeye gelmeden önce burası Tibetlilerin eline geçmişti. Buraya yerleşen Uygurların askerî bakımdan çok zayıf oldukları kaydedilmektedir.51

Kansu bölgesinin en büyük özelliği, Budizm’in en fazla yayılmış olduğu bir yer olmasıdır. Çünkü “Dunhuan” (Bin Buda) mağaraları, “Tangoh” ırmağının batısında Kansu’dan Hami’ye giden yolun beri tarafında eski kaynak yeri olan “Ansi”den güney doğuya düşer. Bin Buda mağaraları, M.Ö. 111’de Çin imparatorlarından biri tarafından askerî amaçlarla yaptırılmıştı. Çok eski zamanlardan itibaren bu mağaralara Budist rahipler yerleşmiş ve burasını hem barınak hem de mabed olarak kullanmışlardı. Uzak yörelerden gelen Budist hacılar, burasını bir toplantı yeri olarak kullanıyorlardı. M.S. VVI. yüzyılda bu mağaralara beş yüz tane daha eklendiği, böylece mağara sayısının bin veya bine yakın olduğu bildirilmektedir.52

Sarı Uygurlar, Orhun’daki Uygurlar gibi çadırlarda yaşıyorlardı. Göçebe an’aneleri henüz değişmemişti. Şehrin güneyindeki dağlar, Uygurların, hayvan sürülerine otlak vazifesi görüyordu. Uygurların, Mani ve Buda dinlerinin etkisi ile savaşçılık ruhları kaybolmuştu. Ancak Şato Türklerinin yardımlarıyla Sarı Uygurlar, Tibet ve Çin akınlarına karşı kendilerini korumasını bilmişlerdir.53

Moğol istilasının, Orta Asya Türk topluluklarının Budizm’le ilişkileri açısından yeni gelişmelere yol açtığı görülmektedir. 1212’de Koço Uygur Kağanlığı’nın Moğol Devleti’ne iltihakından sonra, Budist Türk kültürü Moğollara öncülük etti ve Uygur “bahşı”ları Moğolları Budizm’e çektiler. Bu arada onlar, Moğol Devleti’nin kültür ve sanat hayatında belli başlı mevkileri de elde ettiler. Böylece Moğollar, kültür dili olarak Türkçeyi öğrendiler, Moğolca da, Uygur harfleri ile yazılmaktaydı. Bu dönemde Moğollar, Tantrik Budizm’in etkisi altında idiler. Nitekim, Kubilay Han Dönemi’nde (12601294) bu etkiler daha da artmıştı. Ancak, 1269’dan itibaren Kubilay Han’ın Tibetin Lamaist Budizmi’nin etkisine girmeye başlaması, Uygur ilinde de bu etkilerin kendini göstermesine yol açtı.

Ögedey döneminde de bu ilişkiler devam etti; ancak Moğollar, asıl Tibet seferinden sonra Lamanizmin kesin etkisi altına girdiler. XV. yüzyılda İslâmiyet Uygur iline eriştiğinde, orada Tibetliler ve Moğollar gibi daha ibtidaî kavimlerin etkisi altında tedinnî etmiş bir Budizmle karşılaştılar.54 Gerçi, XIV. yüzyıldan itibaren Moğolların Çin’deki hakimiyeti, onların arasında Budizm’in etkilerini nisbeten kırmıştı, ancak XVI. yüzyıldan itibaren ve özellikle de Altan Han Dönemi’nde (15071583), Tibet’in doğu bölgelerine yapılan sefer, Moğolların arasında Budizm’in yeniden canlanmasına yol açmış,55 bütün bunlar Moğollara yakın veya onlarla daha çok iç içe yaşayan bazı Türk boylarının da Lamnaist Budizm’in etkisine girmeleri sonucunu doğurmuştur. İşte bu şekilde XVII. yüzyılın ikinci yarasında, Lamanizm Tuva Türklerinin arasına nüfuz etmiş; Hoton Türklerinin Moğolistan’da yaşayan kesimi de Lamanizm’in etkisinden kendisini kurtaramamıştır.

Bununla birlikte, Budizm, Orta Asya’da Türklerin arasında, İslâmiyet ile rekabet edememiş ve İslâm dininin Türklerin arasında yayılmasına paralel olarak, bazı izlerin dışında silinip gitmiştir.

B. Zerdüştîlik
Zerdüşt (M.Ö. 628551) tarafından eski İran dininin reforme edilmesi suretiyle kurulmuş ve İran’ın Hz. Ömer tarafından fethi döneminde İran’ın resmî ve hemen hemen millî dini hüviyetini almış bulunan Zerdüştîliğin, Orta Asya’ya ne zaman girdiğini kesin biçimde tespit etmek güç olmakla birlikte, bu dinin kültürel geçiş alanı üzerinde bulunan Türk ülkelerinde etkili olduğunu söylemek mümkündür. İslâm istilası öncesi oldukça büyük dinî kargaşa içinde bulunan Maveraünnnehir’de Zerdüştîlik hakim durumda idi.56 Zerdüştîliğin millî bir din olduğu göz önüne alınırsa, kültürel geçiş alanında Zerdüştîliğin Türklerin arasında taraftar bulmasını yakın temas ve sirayet yoluyla yayılmaya hamletmek gerekecektir. Aslında müesses bir din olan Zerdüştîliğin, bu şekilde Türklerin arasında yayılmış olmasının, millî bir dinin, şartlar uygun olduğunda evrenselliğe yönelmesini göstermek bakımından din tarihi içerisinde ayrı bir önemi bulunmaktadır.

İran’dan kaçan veya ekonomik nedenlerle gelen Fars nüfus sebebiyle, Türkistan’da yayılmış olan Zerdüştîlik, Orta Asya Türk kültür ve sanatı üzerinde de etkili oldu. Göktürkler kendi tanrılarını İran resim geleneğine göre resmetmekteydiler. Bunun yanında Türklerin bir bölümü, ölümle ilgili uygulamalara bağlanarak ölülerinin kemiklerini Ossuariumlar içine koyuyorlardı.57 Aslında bir Çin motifi olan cennet kuşu, Zerdüştîliğe geçti ve onun en önemli sembollerinden biri oldu. Zira horoz ve cennet kuşu, ateş ve güneşin sembolü olarak karşımıza çıkmaktadır. Göktürk ve Hun Devri kurganlarındaki kumaş ve eyerler üzerinde rastlanılan bu motifler, Orta Asya’daki İranî etkileri göstermektedir.58

Ayrıca burada üzerinde durulması gereken önemli bir husus da Zerdüştîlik’teki ateş kültüdür. Ahura Mazda’nın sembolü olan ateş, İran kültüründe tapınma objesidir. Halbuki Türklerde ateş, temizleme aracıdır. Bu sebeple Türklerdeki ateş kültünü Zerdüştî bir unsur olarak kabul ve takdim etmenin uygun olmadığını ifade etmek gerekir.

Horasan yöresinde Şul Türklerinin, Sasanilerce benimsenen ateş kültüne girdikleri ve oradan İslâm’a geçtikleri anlaşılmaktadır. Miladî VIII. yüzyıl başlarında Dihistan Türklerini Şul Tigin, Curcan’ı da Firuz b. Kul idare etmekteydi. İbn Hallikân bu iki hükümdarın kardeş olduklarını ve Mecusî dinine mensup bulunduklarını haber vermektedir.59 Bununla birlikte sadece, Horasan ve Maveraünnehir yöresinde değil, fakat aynı zamanda Hazar kıyılarında da Zerdüştîliğe giren Türklerin bulunduğu anlaşılmaktadır.60

C. Mani Dini
Türkçe metinlerde “üç ödki nom” ve “iki yıldız” diye tanımlanan Mani dini, gnostik dinlerin en mükemmel örneklerinden biri olup, Mani (216277) tarafından kurulmuş evrensel karakterli bir dindir. Hıristiyanlık başta olmak üzere; Mazdaizm, Zurvanizm, Budizm ve Mezopotamya dinlerinden birçok unsurları içine almakta, bu açıdan da senkretik bir karakter taşımaktadır. Gnostik bir dualizm olan Mani dini, iki prensip: İyiKötü, KaranlıkAydınlık, NurZulmet üzerine kurulmuş olup, buna göre yaşadığımız dünya iyi ve kötü unsurların birleşmesinden meydana gelmiştir. İnsanın ruhu iyiliği, cesedi ise kötülüğü temsil etmektedir.

Pratikte insanlar; seçkinler (dindarlar), dinleyiciler ve laikler olmak üzere üçe ayrılıyorlar. Dindarlar için evlenmek, şarap içmek, hayvanları boğazlayıp etlerini yemek ve çalışmak yasaktır. Aynı ahlakî kuralları gözetmekle birlikte dinleyiciler evlenebilir, et yiyebilir ve hatta çalışabilirler. Laikler ise, dinî emirlere uymakla yükümlü değillerdir. Kurbanın her türlüsünün yasak olduğu Mani dininde seçkinler günde yedi vakit, dinleyiciler de günde dört vakit namaz kılmakla mükelleftirler. Dört vakit namaz Ezrua tanrıya, Güneş ve Ay tanrı ile Burkanlara yapılır.

Mani dininde Vaftiz ve Komünyon ayınlari mevcut olmakla birlikte bunları Hıristiyanlıktaki sakrementlerle aynı kabul etmek mümkün değildir. Buda, Zerdüşt ve İsa’nın peygamberliğini kabul eden Mani, Yahudilerin tanrısı Yahve’yi şeytan olarak niteler ve Hz. Musa’nın da peygamberliğini reddeder. Maniheist bir kimse, ömrünün 1/7’sinde oruç tutmakla, malının 1/10’unu da sadaka vermekle mükelleftir.

745 yılında Göktürk Devleti’ni yıkan Uygurlar, merkezi Ötüken’de olan bir devlet kurdular (745840). Devletin başkenti OrduBalık idi. Devletin kurucusu Kutluk Bilge Kül, 747 yılında ölünce yerine oğlu Moyunçur (747759) kağan oldu. Moyunçur tarafından babası adına dikilmiş olan “ŞineUsu” yazıtında “.gök, yer emretti, Gök (Tanrı) tutuverdi”61 ifadelerinden de anlaşılacağı üzere bu dönemde Uygurlar Gök Tanrı’ya inanıyorlardı.

Büyük bir hükümdar olan MoyunÇur, çeşitli Türk kabilelerini kendine bağlıyarak Orta Asya’daki hakimiyet sahasını genişletip Çin sınırına kadar dayandı. Bu sırada Karluklular tarafından desteklenen İslam orduları ile Çinliler arasında İslam tarihi açısından olduğu kadar Türk tarihi açısından da önemli sonuçlar doğuracak Talas Savaşı oldu. (751). Yapılan bu savaş sonucunda büyük yenilgiye uğrayan Çinliler, Orta Asya’dan çekildiler. Tarım havzası ise Uygurların eline geçti. Bu devrede Çin’de meydana gelen büyük karışıklıkların önlenmesinde önemli rol üstlenen MoyunÇur, Çin’de Türk nüfuzunun artmasını sağladı.

Çin’de Mani dininin ilk yayılışı, Göktürklere tâbi Toharistan Yabgusu’nun 720’de Çin’e gönderdiği Tanuça adlı büyük astronomi âlimi ve rahibi ile başlamıştır. Fakat bu dini Çin’e asıl götürenler Soğdlu tüccarlar olmuştur. Mani dini Uygurlar vasıtasıyla Çin’den Yukarı Asya’ya geri dönmüştür. Zira, babasının ölümü üzerine 759 yılında tahta geçen Bögü Kağan (759779) yani “Tanrıda bolmış il tutmuş Alp Külüg Bilge Kağan” da dikkatini Çin üzerine çevirmiştir. Tibetlerin hücumuna uğrayan Çin’i kurtarmak için P’uku Huei en’in daveti üzerine Loyang şehrine giren Bögü Kağan, Türk kültür tarihi açısından önemli neticeler doğuracak olan Mani dinini yaymak üzere dört Mani rahibini de beraberinde getirmiş, büyük bir ihtimalle Soğdlu olan bu rahiplerden Mani dinini öğrenmiştir.62 Soğdca Kara Balgasun Kitabesi’nde bu durum şöyle anlatılmaktadır.

“Kağan dört rahibi kendi ülkesine gönderdi. O dört rahip iki ibadeti kurbanı geliştirip yücelttiler. Üç zamanı iyice öğrettiler. Bu din bilginleri nura ait doktrin konusunda iyice eğitilmişlerdi. Bu sebeple yedi kitabı tam olarak biliyorlardı (anlıyorlardı). Onların bilgileri denizler kadar derin, konuşmaları da çağlayanlar kadar akıcı idi. Bu sebeple Uygurları bu hak dine sevkedebilirdi. / / kaide olarak kabul etti. Bütün faziletlerin bir araya gelmesini sağladı gerçekleştirdi. / / O zaman Foutou ve Ts’eucheler iç ve dış nazırlar / / şöyle dediler: Biz eski günahlarımızdan pişmanız ve gerçek dine hizmet etmek istiyoruz. Kağan şöyle bir emir yayınladı:

“Bu din muhteşem ve harikûlâdedir. Bununla birlikte, onu kabul etmek ve ona riayet etmek güçtür. Onu iki üç defa dikkatle inceledim. Eskiden cahildim. Buda’ya şeytan diyordum. Şeytanı Buda olarak anıyordum. Şimdi gerçeği anladım. Artık bundan böyle sahte tanrılara hizmet etmeyeceğim. Özellikle ümit ediyorum / …. /

“Madem ki, kararlı ve samimisiniz, onu derhal kabul edebilir, kurallarına uyabilirsiniz. Kabartma ve resmetmek suretiyle yapılmış bütün şeytan tasvirlerini yıkmalısınız. Cinlere dua ve şeytanlar önünde secde eden / … / ışık dinini kabul edin. Bu ülke sıcak kan içicilik gibi barbar adetini bırakarak sebze ile beslenen bir memlekete dönüşsün. Bu cinayet devleti, iyiliklere teşvik krallığı haline gelsin. Bunun için / … / insanda bulunmaktadır. Sema, güç ve kuvvet verir. Tâbiler ise onu taklit ederler. Din büyüğü (kralı)uzun zaman Babil’de oturmuştu. Uygurların gerçek dini kabul ettiklerini öğrendikten sonra, onların bu dine bağlılıklarını methetti. Kadın ve erkek din adamlarını, bu dini yaymak ve yüceltmek için Çin’e gönderdi. Bundan sonra Moucho’nun müritler topluluğu (Mushe) ve müritleri kalabalıklar halinde dolaştılar. Bu dini yaymak için doğudan batıya her yöne gittiler ve dini yaydılar”63

Ayrıca Uygur harflere ile yazılmış Eski Türkçe bir metinde de bu olay teyit edilmektedir.64

Bögü Kağan’ın yardımıyla 763’ten itibaren Uygurların resmi dini Maniheizm oldu.65 Artık Uygurlar GökTanrı’ya değil, Ezrua tanrıya dua ediyor ve şöyle diyorlardı:

“Nur ile zulmet nasıl birbirlerine karışmış; yeri göğü kim yaratmış (diye) öğrendik; yine Arkon yer tanrı ne vasıta ile yok olacak; nur ile zulmet nasıl ayrılacak; ondan sonra ne olacak (diye) öğrendik; Ezrua tanrıya Güneş Ay tanrıya, kudretli tanrıya bunlara inandık, dayandık. Nigoşak olduk. Dört nurlu damgayı gönlümüz Damgaladık. Birincisi sevmek (olup) Ezrua tanrı damgası; ikincisi inanmak olup Güneş, Ay tanrı damgası; üçüncüsü (Allah’tan) korkmak (olup) Beşiz tanrı damgası; dördüncüsü irfan olup Burkanlar damgasıdır. Tanrım zihnimizi kalbimizi bu dört türlü tanrılardan uzaklaştırdık ise; onları yerinden oynattık ise, şimdi tanrım günahtan fariğ olarak dua ederiz. manastar hirza (Bizi bağışla)”66

Maniheizm’i Soğdlu tüccar ve misyonerler vasıtasıyla öğrenmiş olan Uygurların Budizm’i olduğu gibi, bu dini de siyasî ve kültürel mülahazarlarla kabul ettiklerini, bu hususta Çin’in kültürel nüfuz sahasına girmemeyi ön plana aldıklarını söylemek mümkündür.

Uygurlarca kabul edilen Maniheizm, Ortodoks bir Maniheizm değil, onun “Dinâveriye” mezhebidir.67

İbn Nedim, doğudaki bu Mani dini mensuplarının “Bia” adını verdikleri bir ibadethaneleri olduğunu zikretmektedir.’68 Bu tapınaklara Türkçe metinlerde “Tengrilik” veya “Çaydan” adı verilmiştir.69 Beşli sistem üzerine kurulmuş olan bu tapınakların bir planını Çince metinlerde bulmak mümkündür.70 Mu’cem’ul Buldan’da “Ahalisinin çoğu Mani mezhebi üzerindedir”denilen Türkistan’da X. yüzyıldan itibaren bu din mensuplarına “Acari” adı verilmiştir.71 Ayrıca bu Maniheistler, bir aylık orucun zamanını da, Babil Maniheistlerinden farklı olarak, bir ay önceye almışlardır.72

Orta Asya’da Mani dinini propaganda eden misyonerler, kısmen Mazdeizm’in etkisinden kurtulmuş, Zurvanizm’in etkili olduğu bölgelerde yaşıyorlardı. Mani dini metinlerinde geçen “Azrua”, Zurvanizm’deki baş ilah “Zurvan”dı. Türk Maniheist metinlerinde Zurvana büyük bir paye verilmiş ve o “Ulug İlig Tengri Hanı” veya “Yezdan” olarak kabul edilmiştir.73

Mani dininin resmi din olarak kabul edildiği Ötüken Uygur Devleti, diğer bir Türk devleti olan Kırgızlar tarafından 840 yılında yıkılınca Uygurlar, kitleler halinde yurtlarını terk ederek, Çin sınırlarına ve daha ziyade zengin ticaret merkezlerinin bulunduğu İç Asya’ya, Beşbalık, Turfan, Kuça vb. sahasına göçtüler.

Ötüken Uygur Devleti’nin yıkılmasından sonra İç Asya’ya dağılmış olan Uygurlardan bir bölümü Tanrı dağları, Beşbalık, Turfan taraflarına yerleşerek Mengli Kağan başkanlığında bir devlet kurdular (856). Tibetlilerin hücumuna karşı, nüfuzu altında tutmak istediği bu bölgede kendisine bir dost arayan Çin, bu Uygur Devleti’ni hemen tanıdı. Siyasî nüfuzu gittikçe artan ve İç Asya’nın ticaret yolları üzerinde bulunması sebebiyle ekonomik yönden gelişen Uygur Devleti aynı zamanda Mani dininin bölgede yayılmasında da oldukça etkili olmuş; Tunhuang bölgesini işgal ederek burada devlet kuran Çinli kumandan “Beyaz elbise giyen Gökoğlu” unvanını almıştır.74 Turfan, Kaşgar, Beşbalık, Kuça, Hami şehirlerini ellerinde bulunduran bu Uygur Devleti başkent olarak Hoço şehrini seçmiş, hükümdarları da “İdikut” unvanını alarak mukaddes şahsiyetler vechesine bürünmüşlerdir.75 Bu devlette, Maniheizm yanında Budizm de oldukça yayılmış, BudizmoManiheizm olarak da niteleyebileceğimiz karışım meydana gelmiştir.

Bütün bu olaylar gösteriyor ki, Mani Dini Orta Asya’da Uygur devletlerinin siyasî desteği ile ve yine Uygurlar vasıtasıyla yayılmış, onların siyasî güçleri azaldıkça da Mani dini Orta Asya’daki etkisini kaybederek yerini Budizm’e terketmiştir.

Maniheizmin İran geleneğindeki düalist karakteri, üniversalist anlayışa bağlı Türk telakkîsine pek uymamıştır.76 Nitekim Avrupalı seyyahlar, Uygurların mabedlerinde bulunan idollere tapmadıklarını, Tanrı’nın tek ve gayri maddî olduğunu söylediklerini haber veriyorlar ki, bu durum geleneksel dinlerindeki Tek Tanrı inancının Türklerde nasıl kalıcı bir arketip oluşturduğuna tanıklık etmektedir.

Orhun Âbidelerinde, Tanrı dünyayı yaratmış, daha sonra “kut” verdiği Bilge ve Kül Tigin Kağanlar devletin başına geçmişlerdir. Bir bakıma Tanrı’nın yeryüzündeki vekilleri olan bu kağanlar, Türk milletini yüceltmek için çalışmışlardır. Böyle olmasına rağmen, Göktürklerde devlet, dinî bir karakter arz etmez. Devlet başkanı, peygamber ve veli de değildir. Burada devletin sadece siyasî bir organizasyon olduğunu görmekteyiz. Halbuki Mani dinini kabul eden Uygurlarda devlet tamamen dinî hüviyet taşımakta, Karabalgasun kitabesinden de anlaşılacağı üzere, devlet başkanı temel vazife olarak dini yayma görevini üstlenmekte; Mani’nin sadık bir müridi olarak kendi dindaşlarını koruma vazifesini de yerine getirmeye çalışmaktadır. Bu durum Samanî hükümdarlarına gönderilen bir mektupta daha açık olarak görülmektedir.77 Ayrıca Uygur minyatürlerinde Kağanlar, Mani’nin sadık birer müridi olmak sıfatıyla onun tarafından takdis edilir bir biçimde resmedilmişlerdir.78 Neticede devlet teokrasiye dönüşmüş, Maniheizm’in başka dinlere tahammülsüzlüğü Uygurların mahvolmalarına sebep olmuştur.79

Mani dini Türk düşüncesinin Akdeniz ve Yakın Doğu düşüncesine açılmasını sağlamış, Türklerin yerleşik hayata geçmelerine katkıda bulunmuştur. En ilginç olanı ise, bütün Orta Asya’da koyu birer Maniheist olan ve onlara siyasî destek sağlayan Uygurların “Tengri” kelimesi etrafında gelişen birkaç Türkçe dinî terim dışında, dinî terminolojiyi oluşturamamalarıdır.

Mani dininin, Türklerin kültür hayatı bakımından meydana getirdiği önemli bir değişiklik de, Orhun alfabesi yerine Soğdçadan gelen Uygur yazısını getirmiş olmasıdır.

Mani dininin Türk kültürünün gelişmesinde sadece bir merhale olduğu söylenebilir. Anadolu Türk düşüncesine olan etkisi ise heterodoks İslâm mezheplerine münhasır kalmıştır.

D. Hıristiyanlık
Türklerin, dinî tarihlerinin belli bir döneminden itibaren temasa geldikleri evrensel ve büyük dinlerden biri de Hıristiyanlık’tır.

Türklerin Hıristiyanlıkla temasının tarihi de çok eskilere uzanmaktadır. Doğrusunu söylemek gerekirse, ilk temasların başlangıcı konusundaki bilgiler de oldukça bulanıktır. Bununla birlikte, Barthold, Maniheizm’in kesinlikle Orta Asya’da Hıristiyanlık’tan önce yayılmaya başladığını ve bunun M.S. III. yüzyıl ile tarihlenebileceğini düşünmektedir.80 Hıristiyanlığın Orta Asya’daki varlığı ile ilgili bilgiler ise IV. yüzyıldan daha gerilere gitmemektedir.

Türklerin Hıristiyanlıkla olan temasları daha çok doğu kiliseleri ile olmuştur. Bu çerçevede Ortodoksluk birinci sırayı almaktadır. Bununla birlikte, Orta Asya söz konusu olduğunda, Bizans kilisesi değil de, Sasaniler döneminde onun yakın takibine uğrayan Nesturîler, önce İran’a sığınmış; daha sonra Türklerin arasına girmiştir.

1. Orta Asya’da Nesturîlik
Orta Asya’da Nesturîliğin tarihi, 781 yılında dikilen ünlü Singanfou kitâbesiyle başlatılabilir. Bilindiği gibi bu kitâbe, Nesturi din adamı ALoPen’in 635 tarihinde Çin’e gelişinden, kitabenin dikildiği zamana kadar, Çin’deki Nesturi Kilise tarihini anlatmaktadır.

Nesturîliğin İran’a geçişi ve diğer ülkelere yayılışı gibi, Orta Asya’ya girişi de büyük oranda ticaret yollarıyla olmuştur. Ön Asya’dan başlayarak, Maveraünnehir’in Baykent, Buhara ve Semerkant gibi belli başlı büyük şehirlerinden geçen milletler arası ipek yolu, bir taraftan ekonomik gelişmeyi sağlarken, diğer taraftan birçok din ve kültürleri beraberinde getirmiş, bölgedeki Türklerin bu manevi unsurlarla temas etmelerine sebep olmuştur.81

Maveraünnnehr’e giren Hıristiyanlık, Zerdüştîlikle Budizm arasında yıllarca sürüp giden mücadelelerden de yararlanarak hızlı bir şekilde yayılmış ve kısa zamanda çevrede hakim bir din haline gelmiştir. 82 Nitekim daha 323 yılında Merv’de bir Hıristiyan Piskoposluğu’na rastlanmaktadır.83 718’de Merv Nesturî Patrikliği bu kentte oturan bir Türk kağanının ve kavminin Hıristiyanlığı seçtiğini kaydediyor. Bu Kağan, Taraz kentinde büyük bir Türk metropolitliği kurdurmuş ve çeşitli kiliseler yaptırmıştır. Samanoğulları, Taraz’ı Karluklardan aldıklarında buradaki en büyük tapınağın bu kilise olduğu bildirilmektedir.

VII. ve VIII. yüzyıllara ait, İç Asya ve Urallardaki Hıristiyan eserleri Karluklara aittir. Yine aynı yüzyıllarda Kırgızların da Hıristiyanlığa girdiklerinden söz edilmektedir. Nihayet Nesturîlik Uygurlar, Naymanlar, Kereitler ve Kunların arasına da nüfuz etmeyi başarmıştır. 893 yılında Taraz şehri Müslümanlar tarafından fethedildiğinde, oradaki büyük kilise camiye çevrilmiştir. Bu durumda Nesturî misyonerliği o tarihe kadar orada devam etmiştir. Kaşgarlı Mahmut, Divan’ında (I, 345) “becek” kelimesinden söz etmektedir. Bu kelime Hıristiyan orucu anlamına gelmektedir. Buradan hareketle Barthold, Hıristiyanlığın onların arasında devam ettiği kanaatine varmaktadır.

Orta Asya’da özellikle kültür seviyesi yüksek olan Maveraünnehir bölgesinde yayılmış olan dinlerden daha önce bahsettik. Burada belirtmeliyiz ki Türkler, bu dinlerden hiçbirini kitle halinde kabul etmemişlerdir.84 Bununla birlikte Hıristiyanlık, gayretli misyonerleri sayesinde “Nesturilik” adı altında Orta Asya’da yayılmış, çeşitli bölgelerde teşkilatlanarak, Maveraünnehir’e hattâ, Bizans kilisesinden farklı olarak Hz. İsa’nın biri beşerî, diğeri de ilahî olmak üzere iki ayrı tabiatının bulunduğunu öne süren ve oldukça misyoner bir karaktere sahip bulunan Nesturîlerin, dinlerini yaymada gösterdikleri en önemli başarı, bölgenin Müslümanlarca fethinden sonra olmuştur. Kereyitler, Hıristiyanlığı, Hıristiyan tüccarlardan öğrendiler. Uygur Hıristiyanlarının merkezi Turfan’ın doğusundaki Balayık kasabası olmuştur. Yedisu Hıristiyanlarının da Uygurlardan oldukları anlaşılmaktadır.85

Nesturîliğin Orta Asya’da yayılıp geliştiğine ilişkin çok sayıda doküman mevcuttur. Bunlar Turfan bölgesi metinleri, Yedisu bölgesinde bulunan ve Süryani alfabesi ile yazılmış Türkçe Nesturi mezar taşları kitabeleri ve Orta Asya Hıristiyan kabileleriyle ilgili tarihî belgelerdir. Ayrıca Orta Asya’nın çeşitli bölgelerinde bulunan ve Hıristiyanlıkla ilgili olayları anlatan freskler, mezar taşları, boyalı ve sırlı topraktan yapılmış Meryem ve İsa ikonları bulunmuştur. Burada dikkati çeken en önemli husus ise, Nesturî Hıristiyanlık hatırası olan bu eserlerde İsa ve Meryem’in Hun tipinde temsil edilmiş olmasıdır.86 Pişpek ve Tokmak şehirlerinin güneyinde bulunan bölgede ortaya çıkarılan XIII. yüzyıla ait iki Nesturi mezarlığı konumuz bakımından oldukça öğreticidir. 1885 yılına doğru Rus araştırıcılar tarafından ortaya çıkarılan bu mezarlıklardaki mezar taşlarının çoğunda Haç işareti mevcuttur. Yaklaşık yüz kadarında ise çoğu Süryanice, bir kısmı da Süryani yazısı ile fakat Türkçe yazılmış kitâbe bulunmaktadır.87

Nau’nun tesbitlerine göre, mezarlıklardan en büyük olanı üç bine yakın mezar ihtiva etmektedir. 1249 ile 1345 yılları arasına ait olduğu sanılan bu mezarlığın 13381339 yıllarında bu bölgede ortaya çıkan vebadan ölmüş Hıristiyanlara ait olduğu tahmin edilmektedir. Çünkü bu yıllara ait kitâbeler çok sayıdadır ve özellikle şu notu taşımaktadırlar: “… Veba salgını esnasında öldüler.”88 Mezar taşlarının yazısı ise, o devirde Asya’nın “Büyük yazarları” olarak bilinen Nesturi kâtipler tarafından geliştirilen bir karakterle bir kısmı yukarıdan aşağıya, bir kısmı da soldan sağa doğru olmak üzere çeşitli biçimlerde yazılmıştır.89 M. Chwolson, bu mezarlıklarda ortaya çıkarılan yaklaşık üç yüz mezar yazıtını yayımlamıştır. Bunlardan sadece Pişpek Kitabelerinde, Nesturi Kilisesi’ne mensup 9 baş dıyakoz, 22 vizitör, 46 skolastik, 3 yorumcu, 2 vaiz, 8 din bilgini, 15 kilise görevlisi ve çok sayıda papaz ismi zikredilmektedir.90

Başkenti Almalık olan bu bölgenin bağlı bulunduğu dinî merkez, Kaşgar Metropolitliği idi.91 Nau’ya göre Rubruk, 1243 senesinde, mezar taşlarının bulunduğu bu ülkeden geçmiştir. Rubruk, ülkenin “Organum” veya “Argonum”, burada yerleşik durumda olan Nesturilerin de “Organa” ya da “Argon” diye isimlendirildiklerini anlatmış, ünlü seyyah Marko Polo ve 12521315 yılları arasındaki Çinli yazarlar da bölgedeki Nesturi Hıristiyanlara bu ismi vermişlerdir.92 Kaynakların ifadesine göre, Organum Nesturileri ayinlerini Soğdça yapıyorlardı.93 Bundan IX ve X. yüzyıllarda Nesturîlerin İncil’i HintAvrupa dil ailesine giren Soğdçaya tercüme ettikleri ve bu dili konuşan yerli halka alfabelerini ve inançlarını öğrettikleri anlaşılmaktadır.

Nesturî Hıristiyanlar, Orta Asya’da Süryanîceden başka, Uygur Türkçesini de kullanmış özellikle kitaplarını Süryanî alfabesi ile Uygurca yazmış, Süryaniceden bir çok kitabı da Türkçeye çevirmişlerdir.94 Ayrıca bu dillerin yanında Farsçayı da kullandıklarını ifade etmek yerinde olacaktır. Dikkate değer bir husus da, mezar taşlarında kullanılan tarihlerde, On İki Hayvanlı Türk Takvimi’nin kullanılmış olmasıdır.

Orta Asya’da yerleşik kiliseler yanında çadır kiliseler de kuran Nesturiler, 530 yılına doğru, Herat ve Semerkant’ta da metropolitlikler oluşturmuşlardır. Narşahi, Buhara’da Beni Hanzala Camii’nin bulunduğu yerde, daha önceleri bir Nesturi Kilisesi’nin bulunduğundan bahsetmektedir. Belirtmek gerekir ki, 1070 yılında Kaşgarlı Georges tarafından “Türkistan Kilisesi” adlı kurumun tekrar canlandırılmasına gayret edilmiştir.

Nesturiliği yaymak amacı ile Orta Asya’da birçok misyoner görev almıştır. Bunlardan Ibas, Barsumas, ALopen, I. Mar Aba (517552), Timothee (718820), III. Mar Yabalaha (12451317) ve Rabban Çauma’nın adını zikretmek yerinde olur.

Moğol İmparatorluğu döneminde Farsça Tarsa, Türkçe “Erkegün” adıyla anılan Hıristiyanlar, Safeviler döneminde “Kızılbaş Tarsa” adını almışlardır.

Orta Asya’da İslamî fetihler Hıristiyanlığın gittikçe zayıflamasına sebep oldu. Özellikle Gazan Han’ın 1295’te İslamı kabulü, Nesturilerin daha da zayıflamasına yol açtı. Bu dönem Nesturîleri çevre kültürlerin ve özellikle de o zamana kadar oluşmuş İslâm kültürünün etkisinde kalmışlar; böylece onların ibadet esnasında kollarını bağladıkları, secde ettikleri, kiliseye girmeden önce bir nevî abdest aldıkları gözlenmiştir.95 Daha sonra Timur’un Hıristiyanların çoğunlukta oldukları bölgeleri fethi, söz konusu bölgelerdeki Nesturi varlığını ciddi biçimde etkiledi ve neticede Nesturiler eski güçlerini kaybettiler. Bunun sonucunda Anadolu’ya doğru tekrar bir göç başladı. Barthold’un verdiği bilgiye göre, Uluğ Bey zamanında, yani XV. yüzyılda, artık Nesturîlerin Orta Asya ve özellikle de Semerkand’da sonları gelmişti. Artık bu dönemden sonra onların Orta Asya’daki varlıkları hakkında bilgi bulmak imkânsız hale gelmiştir. Büyük bir ihtimalle bunların çoğu Müslüman olmuştur.

2. Rus Ortodoksluğu ve Katolik Mezhebinin Türkler Arasında Yayılması
Ortodoksluk ve kısmen de öteki bir kısım Hıristiyan mezhepleri, Doğu Avrupa’da Balkanlar’da, Anadolu’da, Rusya’da ve Sibirya’da Türklerin arasına nüfuz etmeyi ve hattâ kalıcı cemaatler oluşturmayı başardılar.

Bu durumun en eski ve tipik bir örneğini Bulgarlar teşkil etmektedir. Hıristiyanlık Balkanlar’a erken dönemlerden itibaren ulaşmış ve IV. yüzyılda Trakya’da önemli bir yayılma göstermişti. VI. yüzyılda Balkanlar’a Slavlar geldiler. 680 yılına doğru da, Orta Asya’dan Volga ve Dinyester yoluyla Türk asıllı Bulgarlar oraya ulaştılar ve Slavları hakimiyetleri altına aldılar. Bununla birlikte, tüm göçebe toplulukların yerleşik kültüre uyumunda olduğu gibi onlar, Slav kültürünün etkisine girdiler ve adlarını korumakla birlikte giderek eski kültürlerini, inançlarını ve âdetlerini unutup Slavlaştılar.

Göktürkler’in çözülmesi üzerine OğuzHazar baskısı ile bir biri ardından Batıya yönelen Peçenekler, Kıpçaklar ve Uzlar da benzeri kaderi yaşadılar. Geleneksel Türk dininden sonra Zerdüştîlik, Mani dini ve kısmen de İslâmiyetle temas eden Peçenekler, XI. yüzyılın başlarından itibaren Hıristiyan propagandasına maruz kaldılar. Bu çerçevede 1008’de, bir Alman Evek Peçeneklerin ülkesine giderek, beş ay süre ile onlara Hıristiyanlığı telkin etti ve bazı mühtediler kazandı.

Bir anonim Macar Kroniği, Peçeneklerin efsanevî hanı Ketel ve oğlu Tulman’ın, yoğun Hıristiyan propagandasına karşı zahiren bu dini kabul etmiş görünmekle birlikte, millî inançlarına bağlı kaldıklarını, ancak zamanla bunun kaybolduğunu haber veriyor. Esasen Bizans, onları Hıristiyanlaştırmak amacıyla sistemli propaganda ve taktikler kullanmıştır. Geleneksel olarak bu amaçla önce başkanlar Hıristiyanlaştırılmakta ve vaftiz edilmekte, geniş halk kitlelerinin de yöneticilerinin yolundan gitmesi sağlanmaya çalışılmaktadır. Bu çerçevede Bizans, Türk boylarının kendi aralarındaki mücadelelerinden de faydalanmayı bilmiştir.

Peçeneklerin Ruslara düşman olması, Rusların Karadeniz’e inmesini engellemiş; bu arada Bizans onlarla dostluk ilişkilerine girmiştir. Ancak, Uzlar Peçenekleri sıkıştırınca, Peçenek reisleri arasında anlaşmazlık çıkmış ve Kegen, 20 bin Peçenekle birlikte, Kağan Turak’a karşı ayaklanmıştır. Zor durumda kalan Kegen Bizans imparatoruna sığınınca, 1048’de törenle vaftiz edilmiş, kendisine şeref unvanları verilmiş; başkanlarının Hıristiyan olduğunu gören büyük Peçenek grupları da onu takiben bu dine girmişlerdir. Kegen’e Tuna boyunda üç kale ve bir miktar arazi veren Konstantin Monomak, aynı zamanda onun vaftiz babalığını da yapmıştır. Bizans’tan Kegen’in iadesini isteyen Kağan Turak, Tuna’yı geçerek Bizans ülkesini yağmalamaya başlamıştır. Salgın hastalık ile Turak’ın basiretsizliği birleşince Peçenekler yenildiler. 140 Peçenek büyüğü Kegen örneğine uygun olarak İstanbul’da vaftiz edildi. Esir edilen Peçenekler SofyaNiş arasındaki bölgelere yerleştirildiler. Bir kısmı Makedonya’da iskan edildi. Birkaç kez isyan teşebbüsünde bulunan Peçenekler, 1091’de KıpçakBizans ittifakı sonucu kesin mağlubiyetle askerî güç olmaktan çıktılar; Balkanlara dağılarak, Hıristiyanlaşıp eridiler.96

Müslüman Oğuzların İslâm dünyasına ve Anadolu’ya yöneldikleri dönemde, Oğuzların geleneksel dinlerinde kalan bir bölümü de Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlar’a indiler. Sadece 1065 yılında Tuna’yı geçenlerin altı yüz bin olduğu söylenmektedir. Bu Uzları Kıpçaklar takip etti.

Bu göçlerin Balkan tarihi ve etnografyası üzerinde derin izleri olmuştur. Bir yandan Bizans’ın öte yandan da Rusların baskıları arasında sıkışıp kalan, bu arada açlık ve salgın hastalıkla da mücadele etmek zorunda olan, Bizanslıların “Uz” ve Rus kaynaklarının “Torki” adını verdikleri Oğuzların büyük bir bölümü sonunda Bizans’a sığınmış; onlar Bizans tarihinde “Türkopol” denilen paralı askerlerden oluşan askerî kıtaları oluşturmuşlardır. Uzların bir kısmı da, Ruslara sığınmış; onların sınır muhafızlığını yapmış; Karakalpakların teşekkülünü sağlamıştır. Bu arada giderek her iki grup da Hıristiyanlaşmıştır. Kıpçaklar da aynı kadere eriştiler.

XII. asırda Kıpçak hanı Atrak’a mensup bir kısım Kıpçaklar, Kafkaslar’ı aşarak Gürcülerle temasa geldiler ve kısmen Hıristiyan oldular. Ancak bunlar “Son Kıpçaklar”dır. Onlar, Selçuklu fetihlerinden sonra, Karadeniz kuzeyinde ve Kafkaslar ötesinde yerleşmişken, XII. yüzyılda (11181195), Daryal geçidi, hattâ Derbend yolu ile gelip, Ortodoks Gürcü mezhebini benimseyerek, yukarı Kür ve Çoruh bölgesine yerleştiler ve bu arada 12671578’de OrtodoksKıpçak Atabekler Hükümeti’ni kurdular. Ancak, Kafkaslar’ın kuzeyinden güneye doğru Kıpçak göçü aslında M.Ö. VIII. yüzyıllara uzanmakta olup M.S. VI. yüzyıla kadar sürmüştür. M.S. 300 yılından itibaren Hıristiyanlığa girmeye başlayan bu Türkler ise “İlk Kıpçaklar”dır. Bütün Türkler gibi, Ortodoks Kıpçaklar da din konusunda oldukça laik eğilimler göstermişlerdir. Nitekim bu Kıpçakların bir bölümü müteakip dönemlerde İslâm dinine girmişlerdir.97

Moğol ve Rus baskısı altında tutunamayan Kıpçakların bir kısmı Macaristan’a sığınırken, ötekiler Balkanlar’a dağılmışlar ve Hıristiyanlaşmışlardır. İşte bu Kıpçakları Hıristiyanlaştırmak amacıyla, misyonerler tarafından LatinceFarsçaTürkçe (=Kıpçakça) Codex Cumanıcus adlı eseri meydana getirdiler. Divanü Lugat’itTürk’ten sonra en büyük eser olarak kabul edilen ve Batı Türkleri için kaleme alınmış olan eserde dualar, ilahîler, bilmeceler bulunmaktadır.98

Balkanlar’da ve Anadolu’da Hıristiyanlaşan ve yok olup giden bu zümrelerden bazı bakiyeler günümüze kadar erişmiş olup, bunlardan biri Gagavuzlar, diğerleri de Karamanlılardır. Her ikisi de Ortodoks Hıristiyandır. Ancak her ikisi de dilleri Türkçeyi muhafaza etmeyi başarmışlardır.

Gagavuzların menşei, büyük ölçüde Uzlara bağlanmaktadır. Bizans etkisi altında Hıristiyanlaşan Oğuzlardan bir bölümünün, Türk kitlelerinin yoğun olarak bulundukları Dobruca’ya yerleştikleri bilinmektedir. XII. yüzyılın ikinci yarısında Anadolu Selçuklu Sultanı II. İzzettin Keykâvus ile birlikte bir kısım Selçuklu Türklerinin de Balkanlar’ı geçerek iskan edildikleri biliniyor.

Gerek Yazıcızade Ali’nin, gerekse Seyyid Lokman’ın “Oğuzname” adlı eserinde zikredilen Dobruca’ya yerleşmiş Anadolu Selçuklu Türklerinin bir kısmı büyük lider Halil Ece ile tekrar Anadolu’ya geçmiş, orada kalanlar ise “Sarı Saltık fevt olduğundan sonra, mürted v Ahriyan” olmuşlardır.99

İşte, bu bölgeye yerleşen bütün Türkler, çoğunluğu teşkil eden Uzlar (Oğuz) tarafından asimile edilerek Gagauz adını almış ve XIV. yüzyılda Dobruca’da Balık Bey liderliğinde bir devlet kurmuş olup, bu küçük Oğuz Devleti’nin başkenti Balçık idi. Balık Bey’den sonra devletin başına Dobrotiç, daha sonra Yanko (İvanko) geçmiş, 130 yıl devam eden bu küçük Oğuz Devleti’nin toprakları 1417’de Osmanlı ülkesine katılmıştır. 100

Gagauzlar daha önceleri Dobruca başta olmak üzere, Balkan Yarımadası’nın çeşitli bölgelerinde yaşarken XVIII. yüzyıl boyunca kısa aralıklarla devam eden OsmanlıRus savaşlarını takiben Bulgarların baskısı ve Rusların teşviki ile eski yurtlarını bırakıp Moldova’ya göç etmeye başlamışlardır. Bu göçte Moldova boyarları Gagauzlara bazı hususlarda yardımcı olmuşlardır. Ayrıca bu göçte 1774 yılında yapılan Küçük Kaynarca Antlaşması’nın da etkili olduğunu unutmamak gerekir. 101

IX. yüzyıldan önce, diğer kardeşleri gibi Gök Tanrı’ya inanan Gagauzlar, özellikle Bizans’ın etkisi ile Ortodoks Hıristiyanlığı kabul etmişlerdir. Bu konuda Mihail Ciachir şöyle demektedir: “… Hepsi Gagauzlar eyi Hıristiyandır”,102 “Tutarmışlar Ortodoks religiyeyi”.103

Gagauz Hıristiyanlığı eklektik bir karakter arz etmektedir. Bu Hıristiyanlık içinde dinler tarihçilerince Mani dininin bir uzantısı olarak kabul edilen Bogomilizmin, dinî terimonoloji başta olmak üzere büyük oranda İslâmiyetin ve İslâm öncesi Türk dini sisteminin izlerini bulmak, mümkündür.104

Bizanslılar ve Ruslar tarafından Hıristiyanlaştırıldığını gördüğümüz Gagauzların, inanışlarında birtakım İslâmî unsurlar göze çarpar. Bunların ilki, dinî terminolojidir. Şöyle ki: Ruslar (Slavlar) Tanrı için “Boje”, Romenler “Domn, Dumnezeu”, Yunanlılar “Teos” kelimelerini kullanırken, Gagauzlar İslâmî bir terim olan “Allah” kelimesini kullanmaktadırlar.105

Gagauzlar Kudüs’ü ziyarete giden erkeklere “Hacı”, kadınlara ise “Hacıka” derler.106 Ayrıca Gagauzlar Cenet (Cennet), Cendem (Cehennem), Oruç, Hac, Haram, Helâl gibi, İslâmî kavramları da kullanmaktadırlar.

Gagauzların dinî inanışlarında, İslâm öncesi Türk kültürünün izlerine rastlamak mümkündür. Şöyle ki, Gagauzlar Hıristiyanlığın temel esprisine aykırı olarak kurban ibadetine fazlaca önem verirler. Hemen her işe başlarken ve işler başarıldıktan sonra kurban kesilir. Kurbanlar, büyük baş hayvanlardan, koyun ve keçiden de olabilir. Gagauz inançlarında horoz kurbanına da rastlanır. Horoz kurbanının Hıristiyanlık öncesi Slav dininden Gagauzlara geçmiş olması muhtemeldir.107

Kurban ibadeti içinde en dikkate değeri, Dîvânü Lügati’tTürk’te “Iduk” adıyla anılan ve Gagauzlarca da “Allahlık” denilen kurbandır. 108

Ölen kimse için “Can Pidesi” dağıtıldığı, intihar eden kimselerin mezarlıklarda tecrid edilmiş bölgelere gömüldükleri görülmektedir.

Gagauzlar, İslâmiyet’te olduğu gibi, yoksul ve kimsesizlere yardımda bulunur ve buna da “Hayır” adını verirler.109

Günümüzde, Ortodoksluk hâkim mezheb olmasına rağmen, Gagauzlar arasında özellikle Babtist, Adventist ve Evangelist mezhebi de yayılmakta ve taraftar kazanmaktadır.110

Daha önceleri Fener Rum Patrikliği’ne bağlı olan Gagauzlar, 1870 yılında dinî olmaktan ziyade siyasî bir amaçla kurulmuş olan Bulgar Ekzarkhanesi’ne bağlı kalmışlardır. Günümüzde ise, Moskova Ortodoks patrikliğine bağlı bulunmaktadırlar. İbadet dilleri Türkçe olan Gagauzlar, Gagauz dilinde yazılmış İncil ve diğer dini kitapları okumaktadırlar.

Karamanlılara gelince, onların menşei hakkında araştırmacıların görüşleri farklıdır. Bazı araştırmacılar onları etnik yönden Orta Anadolu’nun güneyinde bir beylik kuran Karamanlılara bağlamakta, Türk olduklarını kabul etmektedir.

111Salaville ve Dalleggio “Karamanlidika” adı ile yayınladıkları Karamanlıca eserler bibliyografyasının önsözünde Karaman Bey’in beyliğini 1243 yılında kurduğunu, zamanla beyliğinin sınırlarını genişlettiğini, önceleri başkentin “Lârende”, daha sonra ise “Konya” olduğunu ifade ederek bölgenin sınırlarını çizmeye çalıştıktan sonra bu bölge halkının çok sonraları “Karamanlı” ismini aldıklarını anlatmaktadırlar. Hıristiyan olan Karamanlılar 30 Ocak 1923’te imzalanan “Türk ve Rum ahalinin mübadelesine dair mukavele ve buna bağlı protokol” gereği Yunanistan’a göç etmek zorunda kalmışlardır. Onlardan günümüze İstanbul Rum Patriği II. Genadios Skolarios’un Fatih Sultan Mehmet için yazdığı Ortodoks İtikadnâmesi’nin Türkçe tercümesi ile başlayan ve “Karamanlıca” adı ile bilinen Grek alfabesi ile Türkçe yazılmış binlerce kitap, kitâbe ve mezartaşları ulaşmıştır.

Çok erken dönemden itibaren İtil üzerinde yerleşmiş bulunan Çuvaşlar, XVI. yüzyılda Rus hakimiyetine boyun eğmek zorunda kaldılar. Onlar XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Rus misyonerlerin sistemli propaganda faaliyetleri altında Ortodoks Hıristiyanlığa girerek, Rus kilisesine bağlandılar. Müslüman Bulgar Türkleriyle temas sonucunda onlardan az bir kısmı İslâmiyet’e girmiştir. İslâmiyet, Çuvaş Hıristiyanlığını da etkilemeyi başarmıştır. Böylece başta Xarpan=Kurban, Pixamber=Peygamber, Suytan=Şeytan, Kiramet=Keramet, Esrel=Azrail kavramları olmak üzere bir kısım dinî terimler ve unsurlar İslâm’dan oraya geçmiş bulunmaktadır.

Çuvaşlar ve özellikle yaşlı nesil, çoğu Tura=Tanrı etrafında şekillenen eski dinî inanışlarını da devam ettirmektedirler. Çuvaşların ǒük adı verilen ve Tanrı Tura’ya sunulan kurban âyinleri önemlidir. Bunun toplu olarak icra edileninin yanı sıra, ferdî biçimde yapılanı da mevcuttur. Bu tören, Tura’dan dilekte bulunmak, bol mahsül, sağlık ve yağmur yağması amaçlarıyla yapılmaktadır. Özellikle Çumar ǒük, Anadolu’daki yağmur duası esnasında yapılan ritüelleri hatırlatmaktadır.

İlk Çuvaşça İncil 1820’de Kazan’da basılmıştır. Daha önce 1804’te bazı İncil parçaları ile Hıristiyan ilmihal kitabının basıldığına da işaret etmeliyiz. Bütün bunlara rağmen Çuvaşların Hıristiyanlığı sathî kalmış ve özünde onlar atalarının inançları ve geleneklerini büyük ölçüde korumayı başarmışlardır.112 Günümüzde Hıristiyan Rusların geleneksel inançlarını sürdüren Çuvaşlara Yazıçnık adını vermeleri oldukça ilginçtir.

Hakasların ülkesinin Ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi Çarlık döneminden başlayarak halkın çeşitli itiraz ve protestolarına sahne olmuştur. Sonuçta onlar Hıristiyanlıkta karar kılmışlar, ancak geleneksel inanç ve âdetlerini de bir ölçüde muhafaza etmeyi başarmışlardır. Bunlar Katolik Ortodoksturlar.113

GornoAltaylılar veya AltayKişiler Kalmuklardan gelmektedirler. Bu nedenle onlara Dağ Kalmukları da denmektedir. XVIII. yüzyıl Rus İmparatorluğu’na bağlandılar. Büyük çoğunluğu XIX. yüzyılda Hıristiyanlaştılar. Az bir kısmı Budisttirler. Ortodoks Rus Hıristiyanlığı’na giren Altay Türklerinde de geleneksel inançlar ve âdetler bir ölçüde varlığını sürdürmeyi başarmıştır.114 Ayrıca, Altaylarda 1904 yılında Çet Çolpan tarafından kurulmuş AkDin mensupları da bulunmaktadır.Bunlar gibi Tofalar (Karagaslar) da eski Türk dinî inanışlarını korumayı başarmışlar, ancak sayıları gittikçe azaldığından yok olmaya yüz tutmuşlardır. 115

Yakutistan’da Hıristiyanlığın tarihi, 1630’da Rus işgali ile başlamaktadır. Ruslar, XVIII. yüzyıldan başlayarak, özellikle kendi ülkelerinde Ortodoks Rus kilisenin “heretik” olarak damgaladığı Protestan mezhebi mensuplarını o bölgeye sürmüşlerdir. XVIII. yüzyıldan itibaren Yakutları Hıristiyanlaştırma faaliyeti XVIII. yüzyılın sonunda başarıya erişmiştir. Bu çerçevede iktisadî ve malî faktörler etkin bir biçimde devreye sokulmuş; Yakutların Hıristiyanlaşması göçebelikten yerleşikliğe geçiş sürecine paralel biçimde gelişmiştir. Keza Yakutların Hıristiyanlaştırılmaları onların Ruslaştırılma sürecine de uygun düşmektedir. Buna rağmen Yakutların Hıristiyanlaşmaları yüzeysel kalmış; onlar eski mükafat ve ceza, Tanrı’nın bazı özellikleri, Bakire Meryem ve koruyucu melek gibi Hıristiyan akîdelerini daha önce kendi inanışlarında mevcut ruhlarla birleştirmişlerdir. 116 Yakutlar gibi, resmen Hıristiyan olan Dolganlar da eski inanışlarını devam ettiriyorlar. 117

Türk Din Tarihi açısından üzerinde durulması gereken bir husus da şudur: Irak’ta, özellikle Kerkük’te, Müslüman Türkmenlerin yanı sıra bir Katolik Türkmen cemaati de mevcuttur. Kerkük Müslüman Türklerinin “Gal’a Gâvuru” dediği, ancak dilleri dahil kültürel bakımdan onlardan hemen hiçbir farkı bulunmayan bu Kerkük Hıristiyan Türkmenlerinin Katolikliğe ne zaman ve nasıl girdikleri konusunda kesin bir bilgimiz bulunmamaktadır. Türkçe konuşan, ibadetlerini Türkçe yapan ve ilahîlerini Türkçe söyleyen bu Türkmen Katolik cemaatin otuz bin civarında olan nüfusu, 1977 sayımında beş bine düşmüştür. Anlaşılan onlar, bu nüfus sayımında kütüklere Arap olarak kaydedilmişlerdir. Genellikle memuriyet ve ticaretle uğraşan bu Katolik Türkmen cemaati, yoğun baskı karşısında Kerkük’ten Bağdat ve Amerika’ya göç etmek zorunda kalmıştır. İleride yapılacak araştırmalar, şüphesiz bunların dinî tarihi hakkında daha geniş bilgi sahibi olmamıza imkân sağlayacaktır.118

E. Musevilik
Coğrafî bakımdan kültürel geçiş yolu üzerinde bulunan Hazarlar, kesin olmamakla birlikte, Bulan Hakan hakimiyeti döneminde Musevîliğin Karay mezhebini kabul etmiş görünmektedirler.119 İlkin Göktürkler gibi, Sasanilerle ittifaka giren Hazarların, daha sonra güçlü Müslüman Arap ve Hıristiyan Bizans İmparatorlukları karşısında, her iki imparatorluğun da dinine itibar etmeyerek Musevîliği seçmelerinde, bu süper güçler tarafından yutulup erime, yok olma kaygısıyla ve bu siyasal, sosyal, kültürel mülahazalarla hareket ettikleri ve bu hususun dinî tercihlerinde birinci derece rol oynadığı anlaşılmaktadır. Bu durum, aynı zamanda başlangıçta geleneksel dine mensup olan, ancak çeşitli iç ve dış sebeplerle, şüphesiz evrensel dinlerin yoğun misyonerlik faaliyetleri karşısında dinî bir tercihte bulunmak noktasına gelmiş olan Hazarların, o dönemde karşılaştıkları dinî, sosyal ve kültürel kimlik ve değişim problemlerinin derinliğini anlamamıza da imkân vermektedir.

Gerçi Hazarlar, daha sonra II. Mervan adıyla halife olan komutanın karşısında yenilerek geri çekilip, barış istemek zorunda kaldıklarında, barışa karşılık onlardan Müslüman olmaları şart koşulmuş ve 737’de onlar bunu kabul etmişlerdi. Bu nedenle bazıları Hazarları, tarihte ilk Müslüman Türk devleti saymaktadırlar. Bununla birlikte onlar, muhtemelen 740 tarihinde Musevîliği kabul etmişlerdir. Bu tarihte, Musevî, Hıristiyan ve Müslüman din bilginlerinin Bulan Han’ın huzurunda yaptıkları bir dinî tartışmanın rol oynadığına dair rivayetler mevcuttur. Bununla birlikte, Mes’udî, Hazarların Musevî dinini kabulünün halife Harun Reşid (768809) zamanında olduğunu haber vermektedir. Hattâ bu tarihi X. yüzyıla kadar çıkaranlar bile vardır. Yahudî kaynakları ise olayın VII. yüzyıldan itibaren başladığını bildiriyorlar.

Her halükârda, Hazarların Musevîliği kabulünde veya en azından bu dinin Hazar ülkesinde güçlenmesinde Bizans’ta, İmparator Romanos zamanında (919944), kendini gösteren dinî baskı ve zorla Hıristiyanlaştırma gayretlerinin rolünün büyük olduğu anlaşılmaktadır. Yahudîler, Bizans’ta şiddetli tazyik ile karşılaşınca, Hazar Devleti’ne sığındılar ve orada hüsnü kabul ve himaye gördüler. Ancak belirtmek gerekmektedir ki, Musevîlik Hazarların arasında, hakan ve çevresi veya en çok yönetici ve aristokrat zümreyle sınırlı kalmış; geniş kitleler arasında bu din pek taraftar bulamamıştır.

Bilindiği gibi “karai” kelimesi Arapça kıraat yani okuma ile ilgilidir. Yahudilikte Karailer, Musa’nın şeriatine bağlı olan ve Tevrat’ın dışında, sonraki hiçbir yorumu kabul etmeyen fundamentalist bir akımı temsil etmektedirler. Bu akımın kökleri, Yahudi tarihi içerisinde oldukça gerilere gitmektedir. Abbasîler döneminde Anan Ben David tarafından hareket sistemleştirilmiş ve ilk Karai cemaati de bu şekilde kendini göstermiştir. Ancak bu hareket başta Irak’takiler olmak üzere Talmudist Yahudilerin şiddetli itirazlarına sebebiyet vermiş. Buna rağmen VIII. yüzyılın başlarından itibaren Kudüs, Filistin, Suriye, Kuzey Afrika, Bizans, İran, Ermenistan, Kafkasya, Kırım gibi bir çok yerlerde Karai cemaatleri kendini göstermiştir. İşte bunlardan birisi de Hazar ülkesidir.120 Gerçi Yahudilik, ilk planda İsrail’in millî dini olmuş ve günümüzde de o, bir ölçüde bu görüntüsünü muhafaza etmiştir. Bununla birlikte, Musevîliğin tarih içerisinde zaman zaman evrensel ve yayılmacı temayüller gösterdiği de bilinmektedir. Belirtmek gerekir ki, Musevîlik, Türklerin arasında sadece Hazarlara sınırlı kalmamış; Hazar ve Karayların yanı sıra Kaliz, Kabar, Kıpçak gibi bir kısım Türk boylarından da Musevî dinine girenler olmuştur.121

Musevîliğe geçen Hazarlar, başka dinlere geçen bir çok Türklerde örneklerine rastladığımız gibi, İbranî yazısını kullandılar. Ancak Türkçeyi muhafaza ettiler. Bunun bir örneğini de Budizm’e ve Mani dinine giren Uygurlarda görmüştük. Müslüman Türkler ve hattâ Hıristiyanlığa geçen Nesturîler ve Karamanlılar da aynı şekilde davranmışlardır.

Türk din tarihinin daimi unsurlarından biri de dinî hoşgörüdür. Zaten Uygurlarda da dinî tolerans ve vicdan hürriyetinin örneklerine işaret etmiştik. Bu geleneğin tipik örneklerini Musevî Hazarların dinî hayatı ve tarihinde de bulmaktayız.

Dört yüzyıllık parlak bir dönem yaşayan Hazarlar, Selçukluların İslâm dünyasına hakimiyetleri döneminde tarih sahnesinden çekildiler. Halkının büyük çoğunluğu İslâm’da karar kılarken, Musevî cemaatlerinden de muhtelif küçük gruplar geriye kaldı. Moğol istilası sonucunda Karayların bir bölümü Kırım’da toplanarak Gözleve, Kefe, Mangup, Solhat ve Kale’de (Cıfıtkale) yerleştiler.

Türklerin Kırım’ı terkinden sonra onlar (1783), II. Katerina’ya bağlandılar. 1917 Devrimi’nden sonra Sovyetler Birliği’ndeki mâbetleri yıkıldı veya yıkılmaya terkedildi. Daha sonra, bir çok bölgeye dağılmış olan Hazar grupları arasında Karailik günümüze kadar varlığını devam ettirdi. Bugün Baltık Denizi ile Karadeniz arasındaki coğrafî bölgede varlıklarını sürdüren Hazarlar yani Karai mezhebinden Hazar Türklerinden Litvanya, Polonya, Kırım ve Macaristan’da da yaşayanlara rastlanmaktadır.122 Bunların çoğu, II. Dünya Savaşı’nda Batı’ya göç etmişlerdir. İlk dinî Karai Organizasyonu 3 Mart 1837’de Kırım’da, 1857’de de Troki’de kurulmuştur.

Hazar Türklerinin, Karayların ve öteki Türk zümrelerinin kabul ettikleri Musevîliğin Karai mezhebi Talmudist Rabbanî Yahudiliğinden oldukça farklıdır ve Karailiğin İslâm dininden, özellikle de Hanefî mezhebinden etkilendiği anlaşılmaktadır.123 Karaylar Allah’a ve Hz. Musa’nın peygamberliğine inanmaktadırlar. Ancak onlar Hz. İsa ve Hz. Muhammed’in peygamberliklerini kabul etmektedirler.124 Karailere göre Allah, kendi kutsal kitabı Tora’yı Musa’ya göndermiştir. Bu sebeple Karailer hem sözlü hem de yazılı Tora’ya bağlıdırlar. Ancak onlar, Tevratı ilk olarak XVI. yüzyılda kendi dillerine çevirmişlerdir. Orta İtil Karaileri, 1910 yılında bir dua kitabı yayınladılar.

Karailer özellikle Rabbinik Literatür adı verilen sözlü rivayetleri reddediyorlar. Karailer ayrıca meleklere ve Ahiret Gününe inanıyorlar, kendilerini kurtaracak bir Mesih’in geleceği akîdesine sahip bulunuyorlar. Karailikte günde iki defa ibadet etmek farzdır. Sabah ve akşam yapılan bu ibadetlerde genelde Zebur okunmaktadır. Bunlarda Ruhban sınıfı yoktur; oruç, zekat ve hac ibadetleri mevcuttur. Sünnet âdeti de sıkı biçimde varlığını korumaktadır.125

Karaylar dinî terminoloji açısından da Talmudist Yahudilerden farklıdırlar. Onlar Sinagog yerine Kenasa, Hahambaşı yerine “Gâhan”, “Gazan”; Yehova yerine de Tenkri=Tenri=Tanrı demektedir. Bu durumda biz, sadece Müslüman Türklerde değil, aynı zamanda Musevî Türklerde de dinî terminolojinin bazı kavramlarının ve özellikle de Tanrı sözcüğünün devamlılığını görmekteyiz. Kırım Karaileri, İbrani alfabesi ile yazılmış Türkçe Tora’yı okumaktadırlar.

Azerbaycan’daki Musevî kolonilerine gelince bunların tarihi VIIX. yüzyıllara uzanmaktadır. Azerbaycan’da “Dağ Yahudileri” adı altında bilinen bu Karailerin tarihi de muhtemelen Hazar İmparatorluğu’na bağlanmaktadır. Çeşitli sebeplerle Azerbaycan’ın kuzey bölgeleri ve Kafkas dağları eteklerinde yoğunlaşmış bulunan Dağ Yahudilerinin Bakü ve Guba başta olmak üzere iki önemli merkezleri bulunmaktadır.126

Diğer yandan Kırım’da yaşayan diğer bir Musevî cemaat olan “Kırımçaklar” ise, Karailerin aksine, Talmud’a inanmaktadırlar. Ancak bunlar da kendilerini Türk hissetmekte ve Türkçe konuşmaktadırlar.127 Bu durumda anlaşılan Hazar ülkesinde Türklerin arasında yalnızca Karailik değil, aynı zamanda az da olsa Talmuldi Yahudilik de nüfuz etme imkânını elde etmiştir. Kırımçakların az da olsa edebî eserleri mevcuttur. Bunların en önemlileri Karai inancına karşı bir reddiye hüviyetini taşıyan “Ozan Mehmad” adlı eserdir. Ayrıca üzerinde durulması gereken diğer bir kitap da, Kırımçakların millî kitabı hüviyetini taşıyan ve David Lahno tarafından kaleme alınmış bulunan “Hazania”dır.

Gerek Dağ Yahudileri ve gerekse de Kırımçaklar, diğer Karaim cemaatleri gibi kendilerini Türk hissederler ve Hazarların torunları olduklarını ifade ederler. Dağ Yahudileri, ibadethanelerine “Kenasa” dedikleri gibi, aynı zamanda İslâmî bir terim olan “Mescit” tabirini de kullanmaktadırlar.

Aynı şekilde Dağ Yahudileri “Melek” kavramını bilmemekte; Hz. Muhammed’in peygamber olduğunu kabul etmekte, ölülerini hahamlara defnettirmelerine rağmen, Müslümanlara da Yasin okutmaktadırlar. Karaylar “Nimaz” adını verdikleri günlük ibadet yapmakta, “kurban” kesmekte, hattâ tavuk ve horozun kurban olacağına dair fetva almaktadırlar. Diğer Ortodoks Yahudilerde olduğu gibi sünnet, bunlarda da çok önemli bir yer tutmaktadır.
 

Reklam

Reklam ve diğer konular için [email protected]
teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu teknoloji forumu
instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al instagram takipçi satın al
instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al instagram beğeni satın al
Instagram takipçi satın al Betpark giriş Kolaybet giriş Grandpashabet giriş Betgaranti giriş
Üst